Boże to wieś sołecka położona w północnej części powiatu mrągowskiego. Liczy 481 mieszkańców, co lokuje ją na trzecim miejscu pod względem liczby ludności w gminie Mrągowo i jest jedną z 31 wsi sołeckich. Skład sołectwa uzupełniają osady: Boże Małe i Brodzikowo.

Historia

W 1370 roku Wielki Mistrz zakonu krzyżackiego Winrych Kniprode nadał ośmiu braciom Reimann 57 łanów ziemi. Tak zaczęła się historia wsi Boże, jednej z najstarszych i największych w powiecie mrągowskim. W przeciągu wieków wioska nazywała się różnie: Bosem, Bosemp, Bussen. Od czego wzięła swoją nazwę?  Nie wiadomo… przypuszcza się, iż pochodzi ona od nazwy jeziora Bosemb, od imienia staropruskiegoBosite-Boisite, lub Busse-Buze. Twierdzi się też, że nazwa wywodzi się od zamku Bussen w Szwabii, gdzie mieszkali bracia Reimann, pierwsi właściciele gruntów, na których powstało Boże. Według jeszcze innych źródeł nazwa wsi wywodzi się od nazwy lasu, który wówczas nazywano „Bosin”.

Na mapie Prus z około 1625 roku autorstwa Caspara Hennebergera pojawia się jeszcze jedna nazwa osady „Posen”.Caspar Henneberger byłniemieckim duchownym luterańskim, historykiem i kartografem związanym z Prusami Książęcymi. W 1576 roku sporządził on pierwszą szczegółową mapę Prus.

Dokumenty z 1531 roku potwierdzają obecność kościoła, który istniał we wsi już za czasów krzyżackich i podlegał dziekanowi w Reszlu. Również za czasów krzyżackich pobudowano w Bożem młyn wodny.

W kolejnych wiekach wieś kilkakrotnie zmieniała właścicieli. W 1562 roku byli nimi von Schlubhutowie. W XVIII wieku właściciele majątku w Bożem to przedstawiciele polskiej szlachty Komorowscy a później Suchodolscy. Ferdynand Rogala-Bieberstein, zgermanizowany potomek polskiego szlacheckiego rodu rezydujący w Baranowie, przejął posiadłość w 1885 roku.

W latach 1818-21 określano Boże jako szlachecką wieś kościelną. W tym okresie wioska liczyła 156 mieszkańców. W 1822 roku rozebrano we wsi kościół grożący zawaleniem a parafian przekazano do Szestna. Na miejscu świątyni w 1833 roku powstało mauzoleum Suchodolskich. W Bożem w 1833 roku było 10 dymów (10 gospodarstw domowych) i 152 mieszkańców.

W1848 roku, rodzina Suchodolskich wybudowała pałacw stylu klasycystycznym. Założenie parkowe datowane jest na pierwszą połowie XIX wieku.

W drugiej połowie XIX wieku we wsi Boże istniała poczta. Do naszych czasów zachowały się stemple i nieliczne przesyłki pocztowe. W stajni kurierzy pocztowi – zwani później pocztylionami – trzymali konie, które zaprzęgano do dyliżansu pocztowego. Zwierzęta głodne i zmęczone wymieniano na nakarmione i wypoczęte, zdolne do dalszej podróży.

Do 1807 roku – do czasu gdy folwark w Witominie przeszedł w inne ręce – folwarki: Boże, Boża Wólka i Witomin tworzyły jeden zespół majątkowy. W zespole hodowano konie rasowe, bydło, owce i trzodę chlewną. Był tam też zakład ogrodniczy, cegielnia, tartak, mleczarnia parowa i własny targ koński. W 1870 roku liczba mieszkańców Bożego urosła do 200 osób.  W roku 1907 łączny obszar majątku wynosił 1365,9 ha.

W roku 1920 Towarzystwo Ziemskie w Królewcu wykupiło „majątek rycerski”, który w latach 1925-1929 rozparcelowano na gospodarstwa chłopskie, na których osiedli repatrianci niemieccy z Wołynia. W tym samym czasie powstała we wsi leśniczówka a w jej sąsiedztwie suszarnia nasion. Część majątku upaństwowiono tworząc gospodarstwo rolne specjalizujące się w hodowli kwalifikowanych sadzeniaków ziemniaka oraz ziarna siewnego zbóż i roślin pastewnych. Swoje pola doświadczalne posiadało w Bożem także Wschodniopruskie Towarzystwo Hodowli Nasion ,,Nordost”.

W Bożem przy drodze prowadzącej do Gronowa funkcjonowała nieistniejąca obecnie cegielnia. Większość miejscowych budowli wzniesiono z materiałów wyprodukowanych w tamtejszym zakładzie, którybył sukcesywnie unowocześniany. Po zainstalowaniu suszarni umożliwiającej produkcję całoroczną, opuszczało go ok. 6 mln sztuk cegieł w ciągu roku. Kto był właścicielem cegielni nie wiadomo. Wyryty na odwrocie niektórych dachówek napis „Boże zbaw mowę polską” pozwala przypuszczać, że mógł być to Polak.

Produkty cegielni w Bożem trafiały do różnych miejscowości. Z wyprodukowanych tam cegieł pobudowano m.in. gmach sądu w Mrągowie i budynek obecnej Szkoły Podstawowej nr 1 przy ul. Bohaterów Warszawy w Mrągowie.

W urzędowym spisie miejscowości z 1928 r. Boże określono jako: „wieś, cegielnia, majątek i wybudowanie”, liczące łącznie 543 mieszkańców. Podczas spisu ludności w 1939 roku naliczono we wsi 518 mieszkańców. Łączność ze światem zapewniała mieszkańcom Bożego i okolic uruchomiona w maju 1897 roku kolej wąskotorowa kursująca pomiędzy Mrągowem a Kętrzynem.

Boże Małe

Osada w sołectwie Boże powstała około 1832 roku na obszarze leśnym sprzedanym przez ówczesnych właścicieli Bożego Suchodolskich. Od 7 listopada 1846 roku osada stanowiła osobny majątek z własną nazwą Waldhausen. Istniał tam dwór, do którego należało 17 włók ziemi (305 ha). W 1838 roku były w osadzie 2 dymy i 36 mieszkańców. W 1907 roku majątek należał do Wilhelma Morgensterna. Liczył on wówczas 222,32 ha ziemi a jego właściciel specjalizował się w hodowli bydła. 30 września 1928 roku wieś Boże Małe – liczącą wtedy 53 mieszkańców – włączono do granic administracyjnych gminy wiejskiej Wyszembork.

W okresie międzywojennym właścicielem majątku o powierzchni ponad 257 ha był niejaki Kolwe, który prowadził księgi rodowodowe bydła zarodowego. Po drugiej wojnie światowej powstało tam Państwowe Gospodarstwo Rolne.

Brodzikowo

Osiedle założone w drugiej połowie XIX stulecia, około 1900 roku noszące także nazwę Mariewo lub Marynowo. Majątek ziemski w Brodzikowie powstał na ponad 11 włókach (197 ha). Po 1945 roku utworzono tam PGR.

Dzień dzisiejszy

Sołectwo Boże liczy obecnie 566 stałych mieszkańców w tym wieś Boże - 481, Boże Małe – 39 i Brodzikowo - 46 osób. W sołectwie funkcjonuje wodociąg i oczyszczalnia ścieków. Wieś posiada sieć telekomunikacyjną oraz dostęp do internetu. Walory przyrodnicze i krajobrazowe dają możliwości rozwoju agroturystyki. Jest tam wiele zabytków związanych z wielowiekową historią. Mieszkańcy mają stały dostęp do biblioteki, boiska i szkoły, która pełni funkcję centrum kulturalnego wioski. Niepokój budzi brak chodników i oświetlenia do zabudowy kolonijnej, stanowi to realne zagrożenie dla mieszkańców korzystających z pobocza drogi. Stan dróg stale się pogarsza, brak wystarczających środków w budżecie gminy nie pozwala na realizację wielu inwestycji. Zmorą są dzikie wysypiska śmieci.

Rada Sołecka przy współudziale mieszkańców wioski opracowała Plan Odnowy Miejscowości Boże, który zakłada m.in.:

- Modernizację wielofunkcyjnego boiska sportowego. Termin realizacji zadania wyznaczono na 2024 rok, koszt szacunkowy inwestycji – 500 tys. zł.

- Unowocześnienie wyposażenia biblioteki tak, aby mogła służyć wszystkim mieszkańcom wsi. Planuje się m.in. zakup książek i komputerów. Planowany termin realizacji – 2023 rok, koszt inwestycji – 40 tys. zł.

- Budowa oświetlenia do domów jednorodzinnych na kolonii. Celem inwestycji jest poprawa wizerunku wsi, podniesienie standardu życia mieszkańców, poprawa bezpieczeństwa pieszych. Roboty planuje się wykonać do końca 2020 roku, koszt - 100 tys zł.

- Budowa kanalizacji do kolonii Boże. Wieś Boże jest skanalizowana, natomiast na kolonii Boże ścieki odprowadzane są do szamb przydomowych, najczęściej nieszczelnych co powoduje zatruwanie środowiska naturalnego. Jest więc konieczność wykonania instalacji kanalizacyjnej odprowadzającej ścieki do oczyszczalni w Bożem. Termin realizacji robót: lata – 2021/22, koszt inwestycji - 700 tys zł

Szkoła

Szkoła przykościelna, w której uczono sztuki czytania i pisania powstała w 1737 roku. Uczęszczali do niej chłopcy, pochodzący z bogatszych rodzin. Dziewczętom nie było dane zdobywanie podstawowej wiedzy w szkole. Edukacją dziewcząt zajmowały się ich matki i babki, przygotowując je do wykonywania prac domowych i gospodarskich, uczyły przędzenia włókna lub wełny, wykonywania tkanin, dzianin itp.

Po roku 1737 szkołę parafialną zamieniono w szkołę publiczną, do której mogły uczęszczać również dziewczęta. Nauka w szkole – w tym czasie – nie była obowiązkowa. Edukacja szkolna dzieci z rodzin uboższych kończyła się po 2 lub 3 latach nauki. Dzieci z domów zamożniejszych zaliczały zazwyczaj pełny program edukacyjny szkoły.

W 1911 roku właściciel wsi Ferdynand Rogalla-Bieberstein uzyskał zgodę ówczesnych władz niemieckich na budowę szkoły. Gmach szkolny wybudowano i oddano do użytku w przeciągu 2 lat. Zajęcia w nowej szkole jednoklasowej rozpoczęły się latem 1913 roku. 

W 1935 roku uczęszczało do niej 63 uczniów.Pierwsze zajęcia po zakończeniu działań wojennych w polskiej szkole w Bożem rozpoczęły się w 1946 roku. Zorganizowała je nauczycielka o nazwisku Dąbrowska-Rawicz. W roku szkolnym 1947/1948 Inspektorat Oświaty w Mrągowie przysłał do Bożego nauczyciela o nazwisku Sobiech.  Następcą Sobiecha był Józef Babulski, a po nim Helena Szurawska. W 1955 roku kierownikiem szkoły był Ryszard Kępista. W roku szkolnym 1957/1958, 60 dzieci uczyło 3 nauczycieli. W roku 1962 kierownictwo szkoły objął Romuald Bahr. W tym czasie z powodu trudności lokalowych, wynajęto od PGR-u barak, w którym urządzono 3 sale lekcyjne, pomieszczenie na pomoce naukowe, salę do zajęć przedszkolnych i pomieszczenie kuchenne.

W 1963 roku rozpoczął się remont dworu, do którego po trwających prawie dwa lata pracach przeniesiono szkołę. Kolejnymi, nie kierownikami już, lecz dyrektorami Szkoły Podstawowej w Bożem byli: Teresa Ślubowska, Bolesław Hołownia, Kazimierz Parzych, Halina Frącek, Ewa Pawłowicz.

Od 2006 roku na czele 19 osobowego – wraz z dyrektorem – grona pedagogicznego i 8-osobowego zespołu administracyjno-gospodarczego stoi Grażyna Sasim. W placówce prowadzony jest jednozmianowy system nauczania a nauki pobiera 108 uczniów. Szkoła posiada klaso-pracownie z nowymi meblami i z pokaźną ilością pomocy dydaktycznych. Jest w szkole świetlica, sala gimnastyczna a w kuchni szkolnej są przygotowywane smaczne i tanie posiłki.

Młodzież rozwija swoje zainteresowania w ramach zajęć pozalekcyjnych i kół przedmiotowych takich jak: koło artystyczne, matematyczne, historyczne, gimnastyka korekcyjna i języki obce.  Organizowane są lekcje ekologiczne w terenie, wycieczki krajoznawcze, wyjazdy do kina i na przedstawienia teatralne. Biblioteka zapewnia uczniom komplety potrzebnych lektur szkolnych. Do Szkoły Podstawowej w Bożem uczęszczają uczniowie z: Bożego, Bożej Wólki, Budzisk, Szczerzbowa i Gronowa.

Placówka zajmuje budynek dawnego dworu i budynek dawnej szkoły, w którym mieści się obecnie oddział przedszkolny. W pobliżu usytuowano ogólnodostępny plac zabaw dla dzieci. W oddziale przedszkolnym funkcjonują dwie grupy wiekowe: grupa „Biedronki” skupiająca 3 i 4-latki oraz grupa Słoneczka, w której uczą się 5-6-latki. Oddział liczy obecnie 32 dzieci, nad którymi sprawują opiekę nauczycielki: Magdalena Kowalewska, Elżbieta Kusiek i Daniela Lisek. Przedszkolaki uczą się zasad współżycia w grupie, samodzielności oraz zawierają nowe znajomości. Uczą się także języka angielskiego i uczestniczą w rozmaitych konkursach. Chętnie przygotowują imprezy i uroczystości przedszkolne. Czas w przedszkolu mija im na wspólnej zabawie, zajęciach edukacyjnych, spacerach i wycieczkach oraz wszelkich czynnościach związanych ze sprawnym funkcjonowaniem w roli przyszłego ucznia. Grupę dzieci starszych liczącą 18 uczniów 5-6-letnich prowadzi Elżbieta Kusiek.

Dzieciaki uczestniczą w licznych wycieczkach, akcjach, zbiórkach elektrośmieci, programach edukacyjnych... Uczniowie pod kierunkiem nauczycielki przygotowują przedstawienia dla członków swoich rodzin oraz społeczności szkolnej. Liczne grono dzieci zdobywa nagrody w konkursach plastycznych na szczeblu województwa, powiatu i gminy.

Udo Lattek

Nie wszyscy sympatycy futbolu zapewne wiedzą, że we wsi Bożednia 16.01.1935 roku przyszedł na świat i mieszkał do dziewiątego roku życia Udo Lattek. Były niemiecki piłkarz a później znany i ceniony trener piłkarski, który był Obok Ottmara Hitzfelda najbardziej utytułowanym trenerem piłkarskim w Niemczech.

Udo Lattek rozpoczął pracę trenerską w 1965 roku jako trener młodzieżowej drużyny Niemiec i asystent trenera Helmuta Shöna w pierwszej reprezentacji tego kraju.Następnie podjął pracę z BayernemMonachium, z którymzdobył 3 tytuły mistrza Niemiec, Puchar Niemiec oraz wygrał Puchar Europejskich Zdobywców Pucharów –obecnej Ligi Mistrzów. Kolejnym zespołem była BorussiaMönchengladbach, z którąwywalczył 2 tytuły mistrzowskie i Puchar UEFA. W 1982 roku z drużyną FCBarcelona, zdobyłPuchar Zdobywców Pucharów. Tym samym jako jedyny trener obok Giovanniego Trapattoniegozdobył wszystkie trzy najważniejsze europejskie trofea.

Karierę trenerską zakończył w 2000 roku i został ekspertem w telewizji niemieckiej. W 2012 roku doznał udaru mózgu, później cierpiał na chorobę Parkinsona i demencję. Zmarł 31 stycznia 2015 roku w Kolonii.

Andrzej Badurek

 

W pracy wykorzystano m.in. informacje zawarte w publikacji „Monografia wsi Boże” autorstwa Ewy Pawłowicz.

Boże fot. A. Badurek


Dodaj komentarz:

18 Mrongoville - imprezy

Sonda

Czy jesteś zadowolona(y) z obecnych wydarzeń w radzie miasta i powiatu?

Nie, te zmiany niczego nie wnoszą - 80.8%
Tak, to są zmiany na lepsze - 13.1%
Nie mam zdania na ten temat - 6.2%

Głosów ogółem: 130
Głosowanie w tej sondzie zakończyło się w: październik 20, 2019
X Zamknij
X Zamknij