W trzecim artykule z cyklu "Prawnik radzi" radca prawny Stanisław Bułajewski scharakteryzuje krótko instytucję zachowku. Komu i na jakich warunkach przysługuje zachowek? W jakim czasie należy o niego wystąpić? Zapoznajcie się z poradami naszego eksperta.

Najbliższej rodzinie spadkodawcy należy się zachowek, o ile zostali pominięci w testamencie lub w darowiznach zrealizowanych przed jego śmiercią. Spory dotyczące zachowku zdarzają się niezwykle często i dlatego coraz częściej strony rozstrzygają te kwestie w sądzie, a nie w sposób ugodowy np. przed notariuszem. Tym bardziej warto wyjaśnić najważniejsze kwestie związane z tą instytucją prawną. Instytucja ta ma na celu ochronę interesów osób najbliższych dla spadkodawcy. Zachowek ma stanowić ochronę dla członków najbliższej rodziny spadkodawcy przed niekorzystnymi rozporządzeniami majątkiem dokonanymi przez spadkodawcę w testamencie bądź też poprzez poczynione za życia darowizny.

Tak więc Zachowek, to ni mniej ni więcej jak pewien udział (wyrażony w kwocie pieniężnej), jaki by nam przypadł (jako spadkobiercom ustawowym) gdyby nie fakt wyzbycia się przez spadkodawcę majątku. Jak już wyżej wspomniałem, owo wyzbycie może polegać, albo na darowiznach uczynionych w czasie życia (nie dotyczy to sprzedaży ruchomości i nieruchomości na rzecz najbliższych przez przyszłych spadkodawców), albo też w sposób pośredni – poprzez uczynienie odpowiednich zapisów w testamencie, w którym nasz najbliższy pomija lub pozbawia nas spadku. Dokładną regulację instytucji zachowku odnajdziemy w kodeksie cywilnym w art. 991-1011, jednakże w ramach naszego artykułu postaram się krótko poruszyć interesującą nas materię na konkretnym przykładzie, w ramach którego scharakteryzuję, kilka najważniejszych kwestii.

Załóżmy, że jest rok 2010 a nasi rodzice (mający pięcioro dzieci), są właścicielami domu, 15 ha ziemi, i 4 samochodów o łącznej wartości 500,000 zł. Imiona dzieci to: A, B, C, D i E. Następnie w 2012 r. rodzice, przekazują w drodze darowizny (zupełnie obcej osobie) jeden ze swoich samochodów (wartość samochodu to 20.000 zł), w roku 2015 swoim dzieciom A i C (również w drodze darowizny) przekazują na współwłasność dom o wartości 300.000 zł. Rodzice sporządzają też testament, w którym do całego pozostałego spadku (15 ha ziemi i 3 samochody o łącznej wartości 180.000 zł) powołują ponownie dzieci A i C a dodatkowo wydziedziczają w testamencie dziecko E. Następnie 15 czerwca 2021 r. rodzice A, B, C, D i E umierają.

Komu w takiej sytuacji i na jakich warunkach przysługuje zachowek?

Ogólną regulację znajdziemy w art. 991 k.c., który stanowi, że zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należą się, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo, jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni – dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym, w innych zaś wypadkach – połowa wartości tego udziału (zachowek).

Wracając jednak do naszego przykładu (zakładając, ze rodzice spadkodawców już nie żyją), łatwo możemy zauważyć, że rodzice nie potraktowali równo wszystkich dzieci a co więcej jedno z nich, poprzez odpowiedni zapis w testamencie – wydziedziczyli. Tak wiec dzieci B i D zostały pominięte w testamencie, zaś dziecko E – zostało wydziedziczone – co w takiej sytuacji może zrobić trójka dzieci, która została nie tylko pominięta w testamencie, ale i pominięta przy darowiznach, jakie za życia zostały uczynione, jedynie na rzecz dzieci A i C?

Odpowiedź jest następująca: prawo do żądania zachowku od A i C, przysługuje rodzeństwu B i D oraz dzieciom wydziedziczonego E (art. 1011 k.c.).

W jakim czasie ww. osoby mogą wystąpić o zachowek?

Zgodnie z art. 1007 k.c. roszczenia uprawnionego z tytułu zachowku przedawniają się z upływem lat pięciu od ogłoszenia testamentu. Termin ten, nie będzie jednak liczony od dnia śmierci spadkodawców tj. od 15 czerwca 2021 r. a od dnia, w którym nastąpi otwarcie testamentu, które może być dokonane np. w sądzie w roku 2030.

Czego mogą domagać się osoby uprawnione do zachowku – udziału w majątku, czy jedynie równowartości w pieniądzu owego udziału?

Odnosząc się do naszego przykładu, dzieciom B i D oraz dzieciom wydziedziczonego E nie będzie przysługiwać roszczenie o wydanie jakiejkolwiek rzeczy zaliczanej do spadku (np. samochodu, czy też kilku hektarów ziemi). Osoby, którym przysługuje prawo do zachowku mogą domagać się tylko i wyłącznie zapłaty na ich rzecz określonej kwoty pieniężnej stanowiącej ułamek wartości udziału spadkowego, jaki by im przypadł przy dziedziczeniu ustawowym. Tak więc dzieci B i D oraz wydziedziczone dzieci E, mogą żądać od A i C zachowku w łącznej wysokości po 48.000 zł, gdyż jest to połowa z tego co by im przypadło, gdyby rodzice nie sporządzili testamentu i nie darowali niczego za życia dzieciom A i C (art. 991 k.c.).

A co z darowizną, jaką rodzice za swojego życia uczynili na rzecz obcej osoby (przypominam był to samochód o wartości 20.000 zł) – czy od tej osoby także można żądać zachowku?

Odpowiedź na tak postawione pytanie odnajdziemy w art. 994 § 1 k.c., który stanowi, iż przy obliczaniu zachowku nie dolicza się do spadku, nie tylko drobnych darowizn, zwyczajowo w danych stosunkach przyjętych (np. rodzice sfinansowali córce D zakup okularów słonecznych za 200 zł), ale i darowizn dokonanych przed więcej niż dziesięciu laty, licząc wstecz od otwarcia spadku, darowizn na rzecz osób niebędących spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku. Przypominam, że zgodnie z art. 924 k.c. spadek otwiera się z chwilą śmierci spadkodawcy.

Procedura przy występowaniu o zachowek powinna być następująca:

  • wniosek do sądu o otwarcie i ogłoszenie testamentu wraz z wnioskiem o stwierdzenie nabycia spadku na podstawie testamentu; 
  • wezwanie spadkodawców testamentowych do wypłaty zachowku w konkretnej wysokości, pod rygorem skierowania pozwu do sądu (w naszym przykładzie spadkodawcy testamentowi byli jednocześnie osobami, których rodzice obdarowali za życia);
  • po upływie terminu wskazanego w wezwaniu do wypłaty zachowku, należy wnieść do sądu pozew o zachowek; 
  • po wydaniu wyroku, gdy osoby zobowiązane do wypłaty zachowku nie wywiązują się postanowień zawartych w wyroku, należy wystąpić z wnioskiem do komornika o wszczęcie egzekucji.

Ciekawostka: gdy nasi rodzice za życia w drodze darowizny przekażą gospodarstwo rolne dwóm spośród pięciu swoich dzieci, w związku z przejściem na emeryturę, lub rentę rolniczą, to po ich śmierci pozostałej nieobdarowanej trójce nie będzie przysługiwało roszczenie o zachowek (jest to wyjątek). Taka interpretacja wynika z orzecznictwa Sądu Najwyższego, który wyraźnie wskazuje, że osoba przekazująca gospodarstwo rolne nie działa bezinteresownie. Cel zawarcia takiej umowy jest – uzyskanie prawa do świadczenia (emerytury lub renty) a więc jest to cel jasny i precyzyjnie określony. Co prawda tego typu umowa nazywana jest umową darowizny, ale nią nie jest, gdyż nie ma w niej 100% braku ekwiwalentności. Dlatego też w tym przypadku, darowizna gospodarstwa rolnego w zamian za rentę, nie będzie mogła stanowić podstawy do wystąpienia z pozwem o zachowek do osób obdarowanych.

Oczywiście sytuacji, związanych z tematyką zachowku jest bardzo wiele, dlatego też na szczegółowe pytania odnoszące się do tej materii, czekam pod adresem e-mail: stabul1@wp.pl.


Dodaj komentarz

Kod antyspamowy
Odśwież

Komentarze  

# Mania (IP: 83.9.*.122) 2018-03-04 13:03
Odczytałam się co wiedziałam.nic wiecej za darmoche .
Odpowiedz | Odpowiedz z cytatem | Cytować
EcoJazda

Sonda

Czy weźmiesz udział w tegorocznych wyborach samorządowych

Tak - 87.1%
Nie - 10.5%
Nie podjąłem(-ęłam) decyzji - 1.8%

Głosów ogółem: 171
Głosowanie w tej sondzie zakończyło się w: marzec 2, 2018
X Zamknij
X Zamknij