Spadkobierca z mocy prawa nabywa spadek z chwilą śmierci spadkodawcy na podstawie testamentu lub ustawy (gdy nie sporządzono testamentu). Polski system prawa nie przewiduje spadku bezdziedzicznego, czyli nabycie spadku następuje nawet wtedy, gdy nie można ustalić osoby spadkobiercy. Nabycie spadku, mimo że następuje niezależnie od woli spadkobiercy, to jednak ma charakter tymczasowy. Co to oznacza?

Osoba nabywająca spadek ma prawo złożyć oświadczenie w przedmiocie przyjęcia bądź odrzucenia spadku. Do chwili złożenia oświadczenia istnieją dwie niezależne od siebie masy majątkowe: spadek i majątek osobisty spadkobiercy. Wierzyciele na zaspokojenie swoich roszczeń mogą prowadzić egzekucję wyłącznie ze spadku, ponieważ spadkobierca do chwili przyjęcia spadku ponosi odpowiedzialność za długi spadkowe tylko ze spadku (cum viribus hereditatis).

W jakim terminie, w jaki sposób i gdzie możemy takie oświadczenie złożyć? Oczywiście składamy je po śmierci spadkodawcy. Rozstrzygająca będzie tutaj data śmierci określona w akcie zgonu, postanowieniu o stwierdzeniu zgonu oraz postanowieniu o uznaniu za zmarłego. Oświadczenie o przyjęciu lub odrzuceniu spadku osoba, która odziedziczyła spadek, może złożyć osobiście tylko wtedy, gdy ma pełną zdolność do czynności prawnych (nabywa ją każda osoba w dacie osiemnastych urodzin oraz wyjątkowo kobieta, która ukończyła szesnaście lat i otrzymała zezwolenie sądu opiekuńczego na zawarcie małżeństwa). Jeśli osoba ma ograniczoną zdolność do czynności prawnych (ukończyła lat 13, ale nie ukończyła lat 18) lub nie ma jej wcale (nie ukończyła 13 lat), wtedy oświadczenie w przedmiocie odrzucenia lub przyjęcia spadku składa w imieniu takiej osoby jej przedstawiciel ustawowy (jeden z rodziców, kurator, opiekun).

Warte podkreślenia jest to, że istnieją trzy rodzaje oświadczeń, które może złożyć spadkobierca: 1. odrzucenie spadku, 2. przyjęcie spadku wprost, 3. przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Każde z powyższych należy złożyć w ciągu w ciągu sześciu miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swego powołania. Będzie to z reguły data w którym dowiedział się on o śmierci osoby, po której dziedziczy spadek. Oświadczenie o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku składa się przed sądem lub przed notariuszem. Można je złożyć ustnie lub na piśmie z podpisem urzędowo poświadczonym (w celu uzyskania tej formy, należy udać się do notariusza). Również pełnomocnictwo do złożenia oświadczenia o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku powinno być pisemne z podpisem urzędowo poświadczonym. Jeśli składamy je przed sądem lub notariuszem musimy uiścić opłatę w wysokości 50 zł. Osoby niezdolne do poniesienia wskazanej opłaty, mogą starać się w sądzie o zwolnienie od kosztów sądowych, jeśli tam składają oświadczenie. Podobnej instytucji nie przewidziano w wypadku składania oświadczenia przed notariuszem.     

Jeżeli spadkobierca odrzucił spadek, to jest wyłączony od dziedziczenia i prawo traktuje taką osobę tak, jakby nie dożyła do chwili otwarcia spadku. Jest to fikcja prawna, która pozwala osoba, która odziedziczyła spadek, na rezygnację z przyjęcia spadku z uwagi na jego obciążenie znacznymi długami lub z innych jej znanych przyczyn.

Z kolei skutkiem prawnym przyjęcia spadku jest połączenie masy spadkowej (do której zaliczamy zarówno aktywa jak i długi) z majątkiem osobistym spadkobiercy. Różnice między przyjęciem spadku wprost a przyjęciem z dobrodziejstwem inwentarza, wynikają z różnego zakresu odpowiedzialności za długi spadkowe, jakie wiążą się z tymi oświadczeniami. W razie przyjęcia spadku z dobrodziejstwem inwentarza spadkobierca ponosi odpowiedzialność za długi spadkowe tylko do wartości ustalonego w inwentarzu stanu czynnego spadku. Oznacza to mnie więcej tyle, że osoba która spadek przyjęła w ten sposób, będzie odpowiadać za ww. długi, ale tylko wartości spadku. Powyższe ograniczenie odpowiedzialności odpada, jeżeli spadkobierca podstępnie nie podał do inwentarza przedmiotów należących do spadku albo podał do inwentarza nie istniejące długi (tzw. ograniczona odpowiedzialność osobista pro viribus hereditatis). Ponadto, na takie ograniczenie odpowiedzialności za długi spadkowe, nie może powołać się spadkobierca będący następcą prawnym dłużnika odpowiadającego z tytułu hipoteki lub zastawu. Dlatego, jeśli osoba odziedziczy i następnie przyjmie spadek, w skład którego wchodzi mieszkanie obciążone hipoteką, to ograniczenie odpowiedzialności za długi spadkowe do wartości tego spadku ją nie obejmie.  

Co się stanie jeśli przegapimy termin sześciomiesięczny do złożenia oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku. W takim wypadku brak oświadczenia jest jednoznaczny z prostym przyjęciem spadku. Nie dotyczy to jednak osób:

1. nie mających pełnej zdolności do czynności prawnych (osoba fizyczna do chwili ukończenia 18 lat),
2. co do której istnieje podstawa do jej całkowitego ubezwłasnowolnienia (osoba uzależniona od alkoholu lub narkotyków, chora psychicznie, upośledzona umysłowo), albo osoba prawna. W tym wypadku brak oświadczenia spadkobiercy w terminie jest jednoznaczny z przyjęciem spadku z dobrodziejstwem inwentarza.   

Spadkodawca powinien też pamiętać o procesowych środkach obrony przed wierzycielami, dochodzącymi spłaty długów spadkowych. Jest nim art. 176 kodeksu postępowania cywilnego, stosownie do którego „sąd zawiesi postępowanie na wniosek spadkobiercy, jeżeli powód dochodzi przeciwko niemu wykonania obowiązku, należącego do długów spadkowych, a spadkobierca nie złożył jeszcze oświadczenia o przyjęciu spadku i termin do złożenia takiego oświadczenia jeszcze nie upłynął.”.  Zgodnie zaś ze stanowiskiem wyrażonym przez SN w uchwale z dnia 30 września 1985 r., III CZP 49/85, OSNC 1986, nr 7-8, poz. 109, z glosą L. Steckiego, OSP 1987, z. 9, poz. 167, spadkobierca dłużnika, który - po nadaniu przeciwko niemu klauzuli wykonalności - złożył oświadczenie o przyjęciu spadku z dobrodziejstwem inwentarza, może wytoczyć powództwo oparte na art. 840 § 1 pkt 2 kpc. 

Bibliografia:
1. Gołaczyński J. (red.), Brulińska M., Gil I., Pękalski B., Stangret-Smoczyńska A., Uliasz M., Woźniak Z., Zawistowski D., Kodeks postępowania cywilnego. Postępowanie zabezpieczające i egzekucyjne. Komentarz., LEX, 2012;   
2. Kidyba A. (red.), Niezbecka E., Kodeks cywilny. Komentarz, t. IV. Spadki., WKP, 2012;   
3. Kodeks cywilny. Komentarz. Spadki Gudowski Jacek, Skowrońska-Bocian Elżbieta, Wierciński Jacek Autor komentarza do ks. CZWARTA tyt. II art. 939: Skowrońska-Bocian Elżbieta, Wierciński Jacek.

Radca Prawny Sebastian Nawrocki

Sonda

Czy weźmiesz udział w tegorocznych wyborach samorządowych

Tak - 87.1%
Nie - 10.5%
Nie podjąłem(-ęłam) decyzji - 1.8%

Głosów ogółem: 171
Głosowanie w tej sondzie zakończyło się w: marzec 2, 2018
X Zamknij
Iwona Sarnowska
X Zamknij