Orzeczenie rozwodu, orzeczenie separacji, ustanowienie przez sąd rozdzielności majątkowej, ubezwłasnowolnienie lub ogłoszenie upadłości jednego z małżonków otwiera przed małżonkami (w przypadku ustanowienia przez sąd rozdzielności majątkowej, ubezwłasnowolnienie lub ogłoszenie upadłości jednego z małżonków, separacji) albo byłymi małżonkami (rozwód) możliwość podziału majątku wspólnego. Czy dzieląc wspólny majątek między siebie można również podzielić obciążające ten majątek długi?

Stosownie do art. 31 § 2 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego „z chwilą zawarcia małżeństwa powstaje między małżonkami z mocy ustawy wspólność majątkowa (wspólność ustawowa) obejmująca przedmioty majątkowe nabyte w czasie jej trwania przez oboje małżonków lub przez jednego z nich (majątek wspólny). Przedmioty majątkowe nieobjęte wspólnością ustawową należą do majątku osobistego każdego z małżonków. Z kolei zgodnie z § 2 tego artykułu "do majątku wspólnego należą w szczególności: 1) pobrane wynagrodzenie za pracę i dochody z innej działalności zarobkowej każdego z małżonków; 2) dochody z majątku wspólnego, jak również z majątku osobistego każdego z małżonków; 3) środki zgromadzone na rachunku otwartego lub pracowniczego funduszu emerytalnego każdego z małżonków; 4) kwoty składek zewidencjonowanych na subkoncie, o którym mowa w art. 40a ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585, ze zm. 28).". Definicja powyższa uniemożliwia włączenie długów małżonków lub byłych małżonków w zakres nazwy majątku wspólnego. Określenie obciążenia hipotecznego jako przedmiotu majątkowego który został nabyty przez oboje małżonków lub jednego z nich w czasie wspólności majątkowej zawierałoby błąd logiczny, ponieważ hipoteka jest ograniczonym prawem rzeczowy obciążającym rzecz, konkretnie określoną nieruchomość. Przedmiotem majątkowym może być w tym wypadku jedynie nieruchomość, która może być przedmiotem obrotu gospodarczego, tj. nabycia, zbycia czy obciążenia.

Wskazany wyżej pogląd stoi w zgodzie ze stanowiskiem doktryny, według której „podziałowi podlegają aktywa majątku. Jest to konsekwencja trafnego chyba stanowiska, iż majątek tworzą aktywa (prawa majątkowe), a nie długi, ponieważ one obciążają majątek. Chodzi też o to, że długów się nie dzieli, lecz rozlicza. Podobnie przy dziale spadku dzieli się aktywa spadku. Podziałowi podlegają tylko te przedmioty majątkowe (aktywa), które należały do wspólnego majątku w chwili ustania wspólności i nadal znajdują się w majątku małżonków objętym wspólnością ułamkową. Rachunkowo uwzględnia się jednak także wartość przedmiotów majątkowych, które ze szkodą dla drugiego małżonka zostały zbyte w czasie trwania wspólności lub po jej ustaniu. (Prawo rodzinne i opiekuńcze, prof. dr hab Tadeusz Smyczyński, 2009, Rozliczenia małżonków względem wierzycieli oraz przy podziale wspólnego majątku).

Ugruntowana linia orzecznicza Sądu Najwyższego również wzmacnia prawidłowość przedmiotowego stanowiska w zakresie wyłączenia pasywów, do których należy zobowiązanie z tytułu obciążenia nieruchomości hipoteką, z zakresu majątku wspólnego. Zgodnie z tezą postanowienia Sądu Najwyższego - Izba Cywilna z dnia 20 października 2011 r. IV CSK 53/2011 „w sprawie o podział majątku wspólnego sąd uwzględnia należące do niego aktywa, a nie długi.”.   Z kolei w postanowieniu z dnia 15 kwietnia 2011 r. II CSK 430/2010 Sąd Najwyższy wyraził następujący pogląd „w orzecznictwie przyjmuje się, że podział majątku wspólnego obejmuje w zasadzie jedynie aktywa, natomiast pasywa pozostają poza jego zakresem (zob. orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 18 sierpnia 1958 r. 1 CR 547/58 OSN 1959/II poz. 58 oraz postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 9 września 1976 r. III CRN 83/76 OSPiKA 1977/9 poz. 157 i z dnia 21 stycznia 2010 r. I CSK 205/2009 LexPolonica nr 2128434). Długów zaciągniętych przez oboje małżonków zasadniczo więc nie można rozliczać przy podziale majątku wspólnego, gdyż mimo takiego podziału dług nadal się utrzymuje.

Co jednak, jeśli jeden z małżonków spłaci cały dług? Wszystko będzie zależało od tego, skąd będą pochodziły środki pieniężne na spłatę zobowiązania hipotecznego. Stosownie do art. 45 § 1 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego „każdy z małżonków powinien zwrócić wydatki i nakłady poczynione z majątku wspólnego na jego majątek osobisty, z wyjątkiem wydatków i nakładów koniecznych na przedmioty majątkowe przynoszące dochód. Może żądać zwrotu wydatków i nakładów, które poczynił ze swojego majątku osobistego na majątek wspólny. Nie można żądać zwrotu wydatków i nakładów zużytych w celu zaspokojenia potrzeb rodziny, chyba że zwiększyły wartość majątku w chwili ustania wspólności.” Wskazany przepis prawa stwarza dla małżonka, który poczynił nakłady lub wydatki z majątku osobistego na majątek wspólny, możliwość domagania się jego rozliczenia w postępowaniu o podział majątku wspólnego.

O tym, co należy do majątku wspólnego traktuje art. 33 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Ramy powyższego opracowania uniemożliwiają omówienie wszystkich możliwych sytuacji opisanych w tym artykule, dlatego ograniczę się do najbardziej typowych stanów faktycznych, z którymi najczęściej miałem  do czynienia w swojej w praktyce. Do takich z pewnością należy nabycie przedmiotów majątkowych przez dziedziczenie, zapis lub darowiznę na podstawie art. 33 pkt 2 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, chyba że spadkodawca lub darczyńca inaczej postanowił. Tymi przedmiotami mogą być np. środki pieniężne, które zostaną wykorzystane do spłaty wspólnego zadłużenia małżonków. Jeżeli w testamencie albo w umowie darowizny testator lub darczyńca nie oświadczyli, że przedmioty majątkowe przeznaczają wspólne dla małżonków, to wchodzą one do majątku osobistego obdarowanego lub spadkobiercy.

PRZYKŁAD:

Małżonkowie Jan i Maria K. zaciągnęli wspólnie kredyt hipoteczny na zakup mieszkania w miejscowości M. W międzyczasie Jan K. otrzymał od swojego ojca Zbigniewa K. darowiznę w wysokości 50.000 zł. W umowie darowizny darczyńca nie złożył oświadczenia, że daruje pieniądze małżonkom wspólnie. Środki pieniężne należą więc jedynie do majątku Jana K.

W opisanym wyżej przykładzie jeżeli Jan K. otrzymaną przez ojca darowiznę przeznaczy na spłatę wspólnego zadłużenia hipotecznego, to może w postępowaniu o podział majątku wspólnego domagać się, na podstawie art. 45 § 1 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, rozliczenia nakładu        z majątku osobistego jednego z małżonków na majątek wspólny małżonków. Złożenie takiego wniosku jest konieczne, ponieważ sąd nie będzie w tej kwestii orzekać z urzędu. Należy oczywiście dokładnie wskazać kwotę, którą jeden z małżonków przeznaczył na spłatę kredytu ze swojego majątku osobistego. Poza tym trzeba pamiętać o załączeniu do wniosku o podział majątku, pisma procesowego lub bezpośrednio przed sądem dowodów na poparcie powyższych okoliczności, którymi będą odpowiednie dokumenty, zeznania świadków lub zeznania wnioskodawcy i uczestnika postępowania o podział majątku wspólnego.

Jak ma jednak postąpić małżonek, który ze swojego wynagrodzenia w czasie trwania małżeństwa skrupulatnie spłacał kredyt hipoteczny, a drugi na skutek uzależnienia od alkoholu, narkotyków lub hazardu trwonił pieniądze, lekceważąc zupełnie zobowiązania obciążające majątek wspólny. Skorzystanie w tym wypadku z art. 45 § 1 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego będzie niemożliwe, ponieważ na podstawie art. 31 § 2 pkt 1 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego„pobrane wynagrodzenie za pracę i dochody z innej działalności zarobkowej każdego z małżonków” należą do majątku wspólnego i transfery majątkowe dotyczące tylko tego majątku nie są objęte zakresem tej regulacji. Czy to oznacza że małżonek, na którym de facto spoczywał ciężar spłaty kredytu hipotecznego, jest pozbawiony jakichkolwiek środków prawnych? W opisanym wyżej przypadku istnieje możliwość żądania przez małżonka, który faktycznie spłacał raty kredytu hipotecznego, ustalenia na podstawie art. 43 § 2 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego nierównych udziałów w majątku wspólnym. Zgłaszający żądanie musi jednak pamiętać, że to na nim spoczywa ciężar łącznego udowodnienia ważnych powodów oraz stopnia w jakim każdy z małżonków przyczynił się do powstania majątku wspólnego.

PRZYKŁAD:

Małżonkowie Janusz i Wiktoria B. zaciągnęli wspólnie kredyt hipoteczny na zakup mieszkania w miejscowości M. Janusz B. większość wynagrodzenia, otrzymywanego z tytułu zatrudnienia jako dozorca, przeznaczał na alkohol, z kolei jego żona Wiktoria B. pracowała na dwa etaty jako pielęgniarka, aby podołać spłacie rat kredytu hipotecznego. Po rozwodzie małżonków, Wiktoria B. będzie mogła w we wniosku o podział majątku wnieść o ustalenie nierównych udziałów w majątku wspólnym, powołując się na alkoholizm męża oraz fakt trwonienia przez niego majątku i spoczywania ciężaru spłaty ww. zobowiązania jedynie na niej.

Radca prawny Sebastian Nawrocki

Sonda

Czy weźmiesz udział w tegorocznych wyborach samorządowych

Tak - 87.1%
Nie - 10.5%
Nie podjąłem(-ęłam) decyzji - 1.8%

Głosów ogółem: 171
Głosowanie w tej sondzie zakończyło się w: marzec 2, 2018
X Zamknij
Iwona Sarnowska
X Zamknij